ابن الهيثم به قول سارتون بزرگترين عالم مسلمين در حكمت طبيعى ( فيزيك ) و يكى از بزرگترين ارباب اين فن در كل تاريخ بوده است . كتاب معروف او در علم مناظر تأثير عظيمى در ترقى علم در مشرق و مغرب نموده و روجر بيكن فيلسوف بزرگ و كپلر مؤسس قوانين جديد علم نجوم هر دو از تأثير كتاب او بهره‌مند شده‌اند . . . ابن الهيثم تحقيقات دقيق و بسيار عالى در باب نور و قوانين آن كرده و ظاهراً اول كسى است كه اتاق تاريك ( امتحانات نورى ) را استعمال كرده است . . . اين دانشمند معادلات چهار درجه‌اى را حل كرده و سعى كرده عمق كرهء هوا را تعيين كند . . . » « 1 » همزمان با اين طبقه ، رياضيون درجهء اول ظهور كرده‌اند از قبيل ابوالوفاء بوزجانى نيشابورى ، عبد الرحمن صوفى رازى ، ابوسهل كوهستانى طبرستانى و غيرهم كه در فصل جداگانه‌اى بايد بحث شود . طبقهء هفتم اين طبقه دو گروهند : گروه شاگردان ابن سينا و گروهى كه نزد او شاگردى نكرده‌اند . اما گروه اول : 1 . ابو عبد اللَّه فقيه معصومى . شيخ درباره‌اش گفته است : او براى من مانند ارسطوست براى افلاطون . شيخ رسالهء عشق را به خواهش او و به نام او نوشته است و هم اوست كه واسطهء پرسش و پاسخهاى ابوريحان و بوعلى بود و بعد از آنكه ابوريحان كلمات تندى نسبت به شيخ به كار برد و شيخ حاضر نشد ديگر چيزى بنويسد و فقيه معصومى را مأمور اين كار كرد ، او ابوريحان را مورد ملامت قرار داد و به او نوشت : « اگر در مخاطبه با « حكيم » كلماتى جز اين كلمات انتخاب كرده بودى ، از نظر عقل و علم شايسته‌تر بود » « 2 » . بيهقى مدعى است كه وى كتابى دربارهء مفارقات

--> ( 1 ) . كتاب تاريخ علوم در اسلام مرحوم تقى زاده متأسفانه ناتمام است و ظاهراً مستقلًا چاپ نشده است ؛ در نشريهء « مقالات و بررسيها » از شمارهء دوم تا هشتم چاپ شده است . قسمتهاى فوق از دفتر هفتم و هشتم آن نشريه ، صفحهء 164 نقل شد . ( 2 ) . ترجمهء تتمهء صوان الحكمه ، ص 60 .